McGrath

Eén van de meest inspirerende theologen van dit moment is Alister McGrath (1953).  Dit komt met name tot uiting in zijn pogingen tot weerlegging van het atheïsme en verdediging van het klassieke christelijk geloof en meer in het bijzonder de natuurlijke theologie. McGrath – zelf een ex-atheïst – herkent als geen ander de moderne twijfels bij het christelijk geloof en weet deze op redelijke gronden ongedaan te maken. Opgeleid als theoloog en scheikundige, gepromoveerd in de moleculaire biofysica, een hoogleraarschap historische theologie te Ofxord, is hij momenteel professor in ‘Theology, Ministry and Education’ en hoofd van het ‘Centre for Theology, Religion and Culture’ aan het King’s College te Londen.

In navolging van zijn inspirator Thomas Torrance ontwikkelt McGrath een scientific theology, een theologie die gebruik maakt van de methodologie van de natuurwetenschappen. Hij heeft hiervan een uitwerking gegeven in zijn A Scientific Theology 1-3 (2001-2003) en deze samengevat in  The Science of God: An Introduction to Scientific Theology (2004). McGrath beschouwt zijn boeken The Genesis of Doctrine: A Study in the Foundations of Doctrinal Criticism (1990), The Foundations of Dialogue in Science and Religion (1998) en Thomas F. Torrance: An Intellectual Biography (1999) als ‘landmarks’ in aanloop naar dit project.  Hij verwoord zijn benadering als volgt:

an approach to theology which respects the unique nature of that discipline, while at the same time drawing on the insights of the natural sciences in a process of respectful and principled dialogue. The projects represent the most sustained and extended attempt to date by a single author to “explore the interface between Christian theology and the natural sciences, on the assumption that this engagement is necessary, proper, legitimate and productive”

Naast (maar gebaseerd op) zijn ’scientific theology’ werkt McGrath aan een natural theology ”to explore if and how the concept of natural theology can be renewed, especially in critical yet positive dialogue with the natural sciences”. Belangrijke publicaties in dit verband zijn The Open Secret: A New Vision for Natural Theology (2008) en A Fine-Tuned Universe? Anthropic Phenomena and Natural Theology (2009) (link).

Deze exploraties in de wetenschappelijke en natuurlijke theologie voeren McGrath ook langs thema’s als het atheïsme,  met werken als The Twilight of Atheism: The Rise and Fall of Disbelief in the Modern World (2004), Dawkins’s God: Genes, Memes and the Meaning of Life  (2004), The Dawkins Delusion? Atheist Fundamentalism and the Denial of the Divine (2007). Een compleet overzicht van McGraths publicaties kan worden gevonden op zijn homepage.

Van de Beek schrijft in zijn boek het volgende over McGraths motivaties:

Het wetenschappelijk karakter van de theologie moet [bij McGrath] niet bevestigd worden door originele vondsten, maar door aan het geloofsgoed. Het bestaat uit het rationeel doordenken van het geloof en wie dat doet, zal moeten erkennen dat het geloof niet iets is wat tegen de rede indruist, maar juist een redelijke doordenking van de werkelijkheid mogelijk maakt, in het licht van wat we ontvangen hebben en wie ons voorgingen. (…) McGrath wil terugkeren naar een eenheid van gelovig leven en theologiebeoefening in gemeenschap met de kerk van alle eeuwen. [1] 

McGrath dwingt respect af door met klassiek-christelijke bagage debatten aan te gaan met (prominente) atheïsten als Richard Dawkins (link), Christopher Hitchens (link), Sue Blackmore (link), Peter Atkins (link) en Herman Philipse (link), maar verschijnt even makkelijk in een populaire talkshow (link).

[1] A. van de Beek, Van Kant tot Kuitert (Kampen: Kok, 2006), 249.

Het jaar 2009 is zowel het gedenkjaar van Johannes Calvijn (1509-1564) als van Charles Darwin (1809-1882). Hoewel de twee weinig met elkaar te maken lijken te hebben, worden beide personen met levensbeschouwingen geassocieerd die haaks op elkaar staan. Hoe populair beide in Nederland zijn is moeilijk te meten, maar het internet ontsluit in dit verband interessante informatie. Bijvoorbeeld: naar wie wordt in Nederland meer via Google gezocht: Calvijn of Darwin? En – gerelateerd aan deze vraag – is de internetter vooral op zoek naar informatie over schepping of evolutie? Met dank aan Google Trends:

Zie BlogPulse voor het zoek naar populariteit op blogs.

Calvijn

Volgens premier Balkenende [1] dankt Nederland veel aan Johannes Calvijn (1509-1564). Het Calvijnjaar 2009 is zijn inziens een kans om deze grote denker te eren, die – zonder clichés – actuele betekenis heeft, zelfs in tijden van de kredietcrisis. Balkenendes hoofdstelling is “dat het open en vrije karakter van de Nederlandse samenleving niet tegenstrijdig is aan het werk van Calvijn en het calvinisme, maar er eerder schatplichtig aan is”. Hij baseert dit op de waarneming dat Calvijns bijbels gefundeerde theologie tevens maatschappelijke consequenties had, bijvoorbeeld voor de ontwikkeling van de moderne markteconomie. Calvijn keerde zich tegen woeker, stond het vragen van rente op geld toe en was niet vies van het verdienen van geld. Het was Max Weber die reeds een bevorderend verband zag tussen protestante ethiek (eigen verantwoordelijkheid, soberheid, het belang van arbeid) en het kapitalisme. Balkenendes conclusie luidt dat er morele ankerpunten zijn te vinden in Calvijns theologie die ons kunnen steunen in de economische en financiële crisis.

Een soortgelijke conclusie werd eerder getrokken door de econoom Johan Graafland [2]. Ook hij ziet Calvijns economische inzichten als een belangwekkend ‘bijproduct’ van zijn theologie. Met name moeten worden genoemd zijn legitimering van rente en daarmee de rol van geld in de economie en tegelijkertijd de strikte eisen aan het uitlenen van geld. Deze “voorwaarden en beperkingen die Calvijn oplegde aan bankieren”, stelt Graafland, “zijn nog steeds actueel en kunnen steun bieden bij het ontwerpen van regels om ontsporingen in het financieel systeem te voorkomen”.

Een mooi overzichtswerk van Calvijns visie op economie – en ik vermoed dat Graafland hier uit put – wordt gevormd door P.A. Diepenhorsts Calvijn en de economie [3]. Hij typeert dit proefschrift als een ‘historisch economische studie’ en dus niet als een stelsel van economie op Calvinistische grondslag. Hoe dan ook, Calvijns geschriften beschouwt hij als “een goudmijn van gedachten, die voor de economie van het hoogste gewicht zijn” (21). Hij meent deze gedachten te kunnen groeperen in de categorieën rente, koophandel en menselijk beroep, weelde en communisme. Diepenhorsts samenvatting van dit alles:

Hij was de eerste, die met klare bewustheid positie koos tegenover de dwaling van zijnen tijd, aan het renteverbod allen redelijken grondslag ontnam en met onberispelijke logica het geoorloofde der rente handhaafde op eene wijze, die ook thans nog onovertrefbaar moet worden genoemd. De handel werd door hem in eere hersteld, en alle menschelijk bedrijf ontving door zijne leer nieuwen luister, door op het aardsche beroep den glansch der Goddelijke roeping te doen afstralen. De teugelloosheid van het vleesch bestreed hij in zijnen kamp tegen Libertijnsche losbandigheid met onverdroten vastberadenheid, maar daar naast teekende hij met even mannelijken ernst verzet aan tegen hen, die alle weelde uit dit leven wilden bannen. Van Doopersche mijding in het gebruik der aardsche goederen was hij afkeerig. Tegen het Communisme richtte hij een zijner schitterendste strijdschriften, en in eene eeuw toen menigerlei dwaling omtrent den eigendom in alle kringen ingang vond, heeft hij dit instituut op vasten grondslag gesteld. (306-307)

De conclusie moet zijn dat Calvijn economisch denken en economische ontwikkeling niet vreemd was.* Iemand die hier helemaal in meegaat is Cor Verkade. In de eenmalig verschenen glossy Calvijn! [4] presenteert hij zich als een ‘calvinistisch belegger, reformatorisch Bourgondiër’, blijkbaar consistente typeringen. Volgens Verkade viert Calvijn het leven, getuige zijn uitspraak “De dingen zijn ons niet alleen geschapen voor het nut, maar ook voor het genoegen”. Geld stinkt daarom niet, want “oppotten, geldgierig zijn, staat haaks op hoe God de economie bedoeld heeft”. 

[1]  J.P. Balkenende, ‘Dit land dankt zoveel aan Calvijn’, Trouw, 11 januari 2009.
[2]  J. Graafland, ‘De leefregels van Calvijn bieden actuele handleiding voor ontspoorde bankiers’, Me Judice 1, 21 november 2008.
[3]  P.A. Diepenhorst, Calvijn en de economie (Wageningen: N.V. Drukkerij ’Vada’, 1904). De getallen tussen haakjes verwijzen naar de pagina’s van deze editie.
[4]  www.calvijnglossy.nl

* De gedachte van Herbert Spencer in zijn The Study of Sociology dat het idee van Gods voorzienigheid, zoals door Calvijn geleerd, een economische wetenschap belet, wordt door Diepenhorst dan ook bestreden. Juist het idee dat de gehele geschapen kosmos is onderworpen aan een goddelijke orde maakt structurele wetenschap mogelijk (vgl. de Wijsbegeerte der Wetsidee van Herman Dooyeweerd): “Vastheid en eenheid is de levensvoorwaarde voor de wetenschap. Welnu de Calvinistische belijdenis zegt, dat in alles vastheid en regelmaat schuilt. Dit juist doet den zin naar wetenschap geboren worden, en maakt ware wetenschap mogelijk”. (318)

Pascal

Mijn bachelorthesis filosofie over Pascals ‘filosofie van het hart’ en zijn visie op de verhouding tussen geloof, denken en rede.

De filosofie van het hart. Scepticisme en fideïsme bij Pascal

Barth

De Zwitserse Karl Barth (1886-1968) geldt als de belangrijkste theoloog van de 20ste eeuw. Hij is de grondlegger van de dialectische theologie waarin de verhouding tussen God en mens centraal staat. God openbaart zich loodrecht van boven en alleen in die openbaring is God te ontmoeten. Zijn hele werk concentreert zich op de Godsopenbaring in Christus. Hij was kritisch over de ‘natuurlijke theologie’, die God ook meent te kennen door de natuur, de geschiedenis en het geweten. Barth schreef over exegese, geschiedenis, oecumene, dogmatiek en politiek. belangrijke werken zijn Die kirchliche Dogmatik, (1932-1966), Credo (1936), maar zijn bekendste werk blijft de Römerbrief. (NRC Handelsblad)

Deze Römerbrief, over God als de Ganz Andere, is nu vertaald in het Nederlands. Zie voor recensies: Ger Groot, ‘God is God, en daarmee uit‘ en Kees van der Kooi, ‘Het ongeluk dat religie heet‘.

Kant

Immanuel Kant in een brief aan Markus Herz (20 oktober 1778):

Diejenige von meinen Zuhörern die am meisten Fähigkeit besitzen alles wohl zu fassen sind gerade die so am wenigsten ausführlich und dictatenmäßig nachschreiben sondern sich nur Hauptpunkte notiren welchen sie hernach nachdenken. Die so im Nachschreiben weitläufig sind haben selten Urtheilskraft, das wichtige vom unwichtigen zu unterscheiden und häufen eine Menge misverstandenes Zeug unter das, was sie etwa richtig auffassen möchten.

Briefe von und an Kant. Werke vol. 9 (ed. Ernst Cassirer: Berlin, 1922), 184.

Dooyeweerd

Mijn bachelorthesis filosofie over de invulling van het economische aspect in de filosofie van Herman Dooyeweerd en zijn Wijsbegeerte der Wetsidee.

Het economische aspect in Dooyeweerds Wijsbegeerte der Wetsidee (pdf)

Kierkegaard

Wat is volgens Kierkegaard de verhouding tussen geloof en rede of christendom en filosofie? Sperna Weiland schrijft in zijn Philosophy of Existence and Christianity onder meer over de houding van Kierkegaard tot het credo quia absurdum. Hij stelt dat deze term in zijn werk niet voorkomt en Kierkegaard altijd het Credo … absurdum verkondigt (A,87). Als het geloof namelijk het absurde omhelst, vervalt het ‘omdat’. Het geloof tegenover het denken blijft één van de kernthema’s.

Vergelijk Kierkegaards definitie van geloof:

Wat is geloven? Dat is: zich godvruchtig en onvoorwaardelijk onderworpen willen verweren tegen de ijdele gedachte van te willen begrijpen en tegen de ijdele inbeelding van te kunnen begrijpen. (B,86)

Maar is geloven bij Kierkegaard nu tegengesteld of overstijgend aan het begrijpen? Veel pleit voor het eerste. Het absurdum moet bij hem begrepen worden in de crisis in het bestaan, die Christus’ kruisiging teweegbracht. Ook de cognito, die onmisbaar blijft in het geloof, is gekruisigd: de wereld kende Hem niet (Joh. 1:10). Sperna Weiland schrijft:

This is the meaning of the Credo … absurdum in Kierkegaard’s thoughts. Man, standing (…) stands in the tension of the Credo … absurdum. He believes what is absurd for the understanding and the stumblingblock unto the Jews, but in se and for those who are alled “the power of God and the wisdom of God”. (A,89) 

Een eigen toevoeging is deze: Kierkegaard stelt de paradox als het centrale idee van het christendom: “Het idee der filosofie is bemiddeling, die van het christendom paradox” (B,30) en “Maar er is een beschouwing van de wereld, volgens welke paradox hoger is dan elk systeem” (B,28). Vooral in zijn Vrees en beven wordt dit uiteengezet. Zie hiervoor mijn artikel ‘Voor de Grieken een dwaasheid’, elders op deze website. Nog twee typerende citaten:

Christus’ optreden is en blijft toch een paradox. Met betrekking tot zijn tijdgenoten was deze daarin gelegen, dat Hij – die welbepaalde mens, die er uitzag zoals andere mensen, die sprak zoals zijn, die zich schikte naar gebruiken en gewoonten – dat Hij Gods Zoon was. (B,33)

Trouwens dat is weer het paradoxale verschil tussen christendom en elke wetenschappelijke leer, dat het poneert: gezag. Een filosoof met gezag is nonsens, want een filosoof reikt niet verder dan zijn leer; kan ik bewijzen dat zijn leer tegenstrijdig is, onjuist enzovoorts, dan heeft hij daarmee niets meer te vertellen. Het paradoxale is hierin gelegen, dat de persoonlijkheid hoger is dan de leer. Daarom is het ook nonsens om van een filosoof geloof te eisen. (B,100)

• A) Sperna Weiland, J., Philosophy of Existence and Christianity. Assen: 1951
• B) Kierkegaard (H.A. van Munster), Een keuze uit zijn dagboeken. Utrecht: 1957

Erasmus

Erasmus komt aan het einde van zijn boek Lof der Zotheid te spreken over de verhouding van de christelijke godsdienst tot de dwaasheid. Zijn stelling is dat God innig van dwazen houdt (A,132), zich beroepend op de apostel Paulus (“want het dwaze van God is wijzer dan de mensen”, “het woord des kruises is voor hen die verloren gaan een dwaasheid”, “wat voor de wereld dwaas is, heeft God uitverkoren”) en de profeet (“verderven zal Ik de wijsheid der wijzen, en het verstand der verstandigen zal Ik verdoen”). Maar ook Christus zelf zegt in de Psalmen tot zijn Vader: “Gij kent mijn verdwaasheid”.

Erasmus verklaart deze feiten met de stelling (A,132) dat de machtigste vorsten – dit is God bij uitstek – mannen haten die al te verstandig zijn en simpele zielen platte geesten liefhebben. Christus zegt het heilsgeheim te hebben geopenbaard aan de kinderkens (nèpioi, onnozelen) en te hebben verborgen voor de wijzen. Bovendien is hij erg gesteld op kinderen, vrouwen en vissers en berijdt hij een ezel in plaats van – meer toepasselijk – een leeuw. De duif en niet de adelaar staat symbool voor de Heilige Geest, de uitverkorenen worden schapen genoemd en Christus laat zich aanduiden als het Lam Gods.

De boodschop is volgens Erasmus duidelijk: alle mensen, ook vromen, zijn dwaas. Zelfs Christus (A,133),

die de wijsheid van de Vader is, toch om de dwaasheid van de mens bij te staan in zekere zin dwaas is geworden toen hij de menselijke natuur had aangenomen en ook in uiterlijk als een mens bevonden is?

Christus wilde slechts op één wijze de zonde genezen: door de dwaasheid van het kruis en door zijn simpele, ongeschoolde apostelen. Erasmus trekt tussendoor zijn conclusie (A,135):

kennelijk heeft de christelijke godsdienst in haar totaliteit een bepaalde verwantschap met een soort dwaasheid en heeft zij niets te maken met de wijsheid

Zijn bewijzen hiervoor zijn de volgende. 1) kinderen, bejaarden, vrouwen en gekken houden door hun instinct gedreven meer van godsdienst en heiligheid dan andere mensen 2) de eerste religieuzen sloegen onnozelheid buitengewoon hoog aan en waren fanatieke vijanden van de geleerdheid en 3) zij die door het geloof gegrepen zijn gedragen zich als dwazen: zij geven hun geld weg, vergelden geen kwaad, verafschuwen lust, enzovoort.

De bekende Erasmusbiograaf Huizinga stelt dat Erasmus tot dit schrijven komt in reactie op de verdorde Middeleeuwse scholastische theologie. Zelfs de apostelen zouden in de ogen van die theologen dwaas geweest zijn, maar hij ‘opteert’ ervoor. (B,97) Volgens Erasmus moest de waarheid eenvoudig zijn: “De sprake der waarheid is eenvoudig, zegt Seneca? welaan, niets is eenvoudiger nog waarder dan Christus.” Om die reden moeten we terug naar de bronnen; ad fontes. Hoe komt het dat we zo weinig naar de bronnen van het christendom zelf gaan,

terwijl toch deze wijsheid, die zo uitnemend is, dat zij eenmaal de wijsheid der ganse wereld te schande heeft gemaakt uit weinige boeken, als uit een kristalheldere bron, te putten is, met heel wat minder moeite dan de wijsheid van Aristoteles uit zoveel doornige boeken, en met heel wat meer vrucht… De uitrusting tot die reis is eenvoudig en tot iedereen toegankelijk. Christus wil, dat zijn mysteriën zo ruim mogelijk verspreid worden. (…) Deze soort wijsbegeerte is meer gelegen in de gezindheid, dan in sylogismen, het is meer een leven dan een standpunt, meer een bezieling dan een eruditie, meer een transformatie dan een redelijkheid… Wat is de wijsbegeerte van Christus, die hij zelf ‘renascentia’ noemt, anders dan de wederinzetting der goed geschapen natuur? (B,136)

De wijsbegeerte van Christus, Philosophia Christi, een boeiende gedachte.

• A) Erasmus, Lof der Zotheid of De Dwaasheid gekroond. Een pronkrede. Amsterdam: 2006
• B) Huizinga, Erasmus. Rotterdam: 2001

C.S. Lewis

C.S. Lewis schrijft in zijn voorwoord op een vertaling van Athanasius, On the Incarnation (De Incarnatione Verbi Dei) een mooie passage over het belang van het lezen van primaire klassieke teksten:

There is a strange idea abroad that in every subject the ancient books should be read only by the professionals, and that the amateur should content himself with the modern books. Thus I have found as a tutor in English Literature that if the average student wants to find out something about Platonism, the very last thing he thinks of doing is to take a translation of Plato off the library shelf and read the Symposium. He would rather read some dreary modern book ten times as long, all about “isms” and influences and only once in twelve pages telling him what Plato actually said. The error is rather an amiable one, for it springs from humility. The student is half afraid to meet one of the great philosophers face to face. He feels himself inadequate and thinks he will not understand him. But if he only knew, the great man, just because of his greatness, is much more intelligible than his modern commentator. The simplest student will be able to understand, if not all, yet a very great deal of what Plato said; but hardly anyone can understand some modern books on Platonism. It has always therefore been one of my main endeavours as a teacher to persuade the young that firsthand knowledge is not only more worth acquiring than secondhand knowledge, but is usually much easier and more delightful to acquire.